Plenaire sprekers

Historisch Congres

Verder dan de Volkswil

Plenaire sprekers

Prof. W. P. van Meurs

Hoogleraar Europese Politieke Geschiedenis, Radboud Universiteit

 

150 jaar populisme en geen cent wijzer ...

 

Populisme speelt op twee manieren een rol in mijn wetenschappelijke onderzoek. Mijn promotie in Utrecht (1993) en postdoc in Berlijn (1994-1997) lagen op het terrein van de Oost-Europese geschiedenis. Populisten waren daarin de Russische narodniki die aan het eind van de 19e eeuw probeerden om de massa van de boerenbevolking politiek bewust te maken en te mobiliseren tegen de autocratie van de tsaar. In andere vorm zag je het idee van een beweging die het volk mobiliseert tegen het politieke establishment door te verwoorden wat „het volk“ eigenlijk denkt ook terug bij communisten en fascisten in Oost- en West-Europa. Als medewerker van een Europese denktank in München (1997-2004) ben ik me met Europese integratie gaan bezighouden, juist in de tijd dat eurosceptici in Brussel het ultieme politieke establishment gingen zien. Als co-auteur van het studiehandboek Europa in alle staten probeer ik de prestaties van de Europese Unie evenzeer kritisch tegen het licht te houden als de vaak tegenstrijdige eisen die wij als burgers stellen aan het Europese project. Anno 2017 liggen euroscepsis en populisme niet ver uit elkaar. In mijn keynote voor GHD Ubbo Emmius wil ik vooral laten zien wat de volkuilen zijn voor met name historici en politicologen die te makkelijk de inflationaire term „populisme“ hanteren, zonder zich rekenschap te geven van historische context of normatieve premisses.

 

 

 

 

René Cuperus

Politiek- en cultuurhistoricus, werkzaam op het Ministerie van Buitenlandse Zaken en columnist van de Volkskrant

 

Populisme: de opstand van de toekomstpessimisten

 

De nationaal-populistische tsunami die door de westerse wereld raasde, lijkt te zijn gestopt na Brexit en de onverwachte verkiezing van Donald Trump als president van de Verenigde Staten. De verkiezingen op het Europees continent leverden een anticlimax op voor de ‘Patriottische Lente’ van Geert Wilders, Marine le Pen en de Duitse AfD.

Toch zou het riskant zijn te denken dat het ‘populistisch momentum’ voorbij is. De populistische opstand van de burgers tegen het establishment kent diepe oorzaken. Populisme is een riskant alarmsignaal in een wereld op drift. Het wordt veroorzaakt door een stroomversnelling in het moderniseringsproces (hyperglobalisering) en door een ingrijpende transformatie van sociale verhoudingen (einde naoorlogs sociaal contract, migratie-fricties). Populisme staat voor een crisis van wantrouwen en representatie. Het weerspiegelt een kortsluiting tussen kiezers en gekozenen, tussen elite en bevolking, tussen globaliseringswinnaars en globaliseringsverliezers.

Er doet zich een wereldwijde opstand van het populisme voor, die zich richt tegen de schaduwzijden van hyperglobalisering.

 

Populisme is de opstand van toekomstpessimisten, die het naoorlogse westerse welvaartsparadijs in gevaar achten, en die zich afreageren op de zondebok van vreemde invloeden en vreemden.

Populisme is de opstand van de zogenaamd homogene volkswil, en daarmee in potentie een ernstige bedreiging van het pluralisme van de democratische rechtstaat en voor harmonieuze multiculturele verhoudingen.

Riskant is echter ook wanneer de gevestigde orde, het beleidsbepalende establishment, het alarmsignaal van het populisme – in veel opzichten een revolte van de ‘’left behind’’, de in de steek gelaten lagere middenklasse – niet serieus nemen en hun toekomstoptimistische globaliseringskoers, for academic professionals only, niet overdenken en aanpassen.